Ishlatilgan turbina moylarini sentrifugalash usulida qayta ishlashning texnologik va ekologik samaradorligi

Mualliflar

DOI:

https://doi.org/10.66960/jof.3093-8899.00036

Kalit so‘zlar:

turbina moylari, sentrifugalash texnologiyasi, regeneratsiya jarayonlari, yashil iqtisodiyot, energiya samaradorligi, texnogen chiqindilarni minimallashtirish, moy-moylovchi materiallar degradatsiyasi

Abstrakt

Annotatsiya

Energetika sanoatida turbina moylarining ekspluatatsion barqarorligini ta’minlash va ularning xizmat muddatini uzaytirish dolzarb texnik-iqtisodiy muammolardan biri hisoblanadi. Turbinalarning intensiv ishlash rejimi moy tarkibida chuqur oksidlanish jarayonlarini jadallashtiradi, bu esa o‘z navbatida mexanik aralashmalar, qattiq fraksiyalar va namlikning to‘planishiga olib kelib, moyning fizik-kimyoviy xossalarini keskin pasaytiradi. Hozirgi kunda an’anaviy regeneratsiya usullari, xususan, kislota-ishqorli tozalash, adsorbentlar va oqlash tuproqlaridan foydalanish jarayonlari nafaqat texnologik jihatdan murakkab, balki yuqori miqdorda zaharli chiqindilarni hosil qilishi sababli "yashil iqtisodiyot" va barqaror rivojlanish tamoyillariga jiddiy ziddiyat tug‘diradi. Sanoat korxonalarida ekologik toza texnologiyalarga o‘tish zarurati ortib borayotganiga qaramay, sentrifugalash jarayonining turli xil tarkibdagi turbina moylariga nisbatan samaradorligi va texnologik parametrlarni optimallashtirish imkoniyatlari ilmiy jihatdan to‘liq yoritilmagan.

Ushbu tadqiqotlardagi ilmiy bo‘shliqni to‘ldirish maqsadida, mazkur maqolada turbina moylarini sentrifugalash usuli yordamida regeneratsiya qilishning fizik-kimyoviy mexanizmlari tahlil qilindi. Tadqiqot sanoat miqyosidagi ifloslangan moy namunalari ustida o‘tkazildi. Taklif etilgan yechim – moyning qovushqoqligini kamaytirish va ajratish jarayonini tezlashtirish uchun haroratni 60–75°C oralig‘ida saqlagan holda, sentrifugalash jarayonini 8000 aylanma/daqiqa tezlikda amalga oshirishdan iborat. Bu texnologiya kimyoviy reagentlardan foydalanishni butunlay istisno qiladi va jarayonni to‘liq ekologik xavfsiz holatga keltiradi. Olingan miqdoriy natijalar shuni ko‘rsatdiki, ushbu texnologiyani qo‘llash moyning ekspluatatsion resursini 2,5 barobarga uzaytirish, tarkibdagi mexanik aralashmalarni 95% ga va namlikni 90% ga kamaytirish, hamda umumiy sanoat chiqindilarini 30–35% ga qisqartirish imkonini beradi.

Tadqiqotning potensial ta’siri shundan iboratki, u neft-kimyo sanoatida chiqindisiz texnologiyalarni joriy etish orqali ekologik xavfsizlikni mustahkamlash va energiya samaradorligini oshirishga salmoqli hissa qo‘shadi. Natijalar sanoat obektlarida moyni tozalash tizimlarini avtomatlashtirish, ishlatilgan moylarni qayta tiklashning iqtisodiy samaradorligini oshirish va global "yashil" energetika strategiyasini amalga oshirishda fundamental ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bundan tashqari, mazkur metodika resurs tejash va atrof-muhit muhofazasi bo‘yicha xalqaro standartlarga mos kelishi bilan ahamiyatlidir. Tadqiqot natijalari neft-kimyo muhandislari, texnologlar va ekologik xavfsizlik bo‘yicha mutaxassislar uchun muhim tavsiyalar majmuasini taqdim etadi.

Muallif biografiyalari

  • Boburbek Ismailov, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent

    Toshkent kimyo-texnologiya instituti Neft va gazni qayta ishlash kimyoviy texnologiyasi kafedrasi dotsenti

  • Ilxam Kalniyazov

    “O‘zbekneftegaz” aksiyadorlik jamiyati Ustyurt gaz qazib chiqarish boshqarmasi Operatsion samaradorlik bo‘yicha mutaxassisi

Havolalar

Pelayo García-Gutiérrez, Davide Tonini, David Klenert, Robert Marschinski, Hans G.M. Saveyn, Environmental and economic assessment of waste lubricant oil management in the EU,Journal of Cleaner Production, Volume 492, 2025, 144878, ISSN 0959-6526, https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2025.144878.

Pinheiro, C.T.; Quina, M.J.; Gando-Ferreira, L.M. Management of waste lubricant oil in Europe: A circular economy approach. Critical Reviews in Environmental Science and Technology, 2021, 51(18), 2015–2050. https://doi.org/10.1080/10643389.2020.1771887 DOI: https://doi.org/10.1080/10643389.2020.1771887

Mashaev E., Azamatov U., Makhsumov A., Ismailov B. Synthesis and Study of Reducing the Corrosive Activity of Motor Fuels Using Additives of the MEE Series // American Journal of Engineering, Mechanics and Architecture (2023), (2993-2637), 1(10), 75-78. https://grnjournal.us/index.php/AJEMA/article/view/1879

Kupareva, A., Mäki-Arvela, P. and Murzin, D.Y. (2013), Technology for rerefining used lube oils applied in Europe: a review. J. Chem. Technol. Biotechnol., 88: 1780-1793. https://doi.org/10.1002/jctb.4137 DOI: https://doi.org/10.1002/jctb.4137

J.Khayitov, T. Yuldashev, F.Buronov, B. Ismailov, Kh. Rakhimov, U.Bobomuradov, N.Avlayarova, Kh. Yunusov. Transition metal-catalyzed carbonylative coupling of aryl/alkyl halides with thiols: A straightforward synthesis of thioester derivatives // J. Chemical Review and Letters, 7 (2024) PP.333-345. https://doi.org/10.22034/crl.2024.448261.1311

Cambiella, A.; Benito, J.M.; Pazos, C.; Coca, J. Centrifugal separation efficiency in the treatment of waste emulsified oils. Chemical Engineering Research and Design, 2006, 84(1), 69–76. https://doi.org/10.1205/cherd.05130. DOI: https://doi.org/10.1205/cherd.05130

Khatib, Z.I.; Faucher, M.S.; Sellman, E.L. Field evaluation of disc-stack centrifuges for separating oil/water emulsions on offshore platforms. SPE Annual Technical Conference and Exhibition, Dallas, Texas, October 1995. doi: https://doi.org/10.2118/30674-MS DOI: https://doi.org/10.2118/30674-MS

Dong, H.; Wan, R.; Huang, C.; Liu, S.; Luo, S.; Chen, L.; Li, S.; Song, X. Numerical study of internal flow field in a disc stack centrifuge based on Mixture-PBM model. Applied Sciences 2024, 14(17), 8070. https://doi.org/10.3390/app14178070 DOI: https://doi.org/10.3390/app14178070

Zeng, X.; Zhao, L.; Fan, G.; Yan, C. Experimental study on the design of light phase outlets for a novel axial oil-water separator. Chemical Engineering Research and Design 2021, 165, 308–319. https://doi.org/10.1016/j.cherd.2020.11.008. DOI: https://doi.org/10.1016/j.cherd.2020.11.008

Cao, Y., Yan, F., Li, J., Liang, X., & He, B. Used lubricating oil recycling using a membrane filtration: Analysis of efficiency, structural and composing. Desalination and Water Treatment 2012, 11(1–3), 73–80. DOI: 10.5004/dwt.2009.845. https://doi.org/10.5004/dwt.2009.845 DOI: https://doi.org/10.5004/dwt.2009.845

Sarkar, S.; Datta, D.; Das, B. Advance recovery approach for efficient recovery of waste lubricating oil by different material formulations. Materials Today: Proceedings 2022, 49(5), 1891–1898. https://doi.org/10.1016/j.matpr.2021.08.078. DOI: https://doi.org/10.1016/j.matpr.2021.08.078

K. M. Tharwat, F. H. Ashour, N. F. Abdelsalam, and S. M. S. Abdel-Hamid, “ Recent Advances in Refining of Waste Lubricating Oil: A Comprehensive Review.” Chemical Engineering & Technology 49, no. 8 (2026): e70282. https://doi.org/10.1002/ceat.70282

Bhaskar, T.; Uddin, M.A.; Muto, A.; et al. Recycling of waste lubricant oil into chemical feedstock or fuel oil over supported iron oxide catalysts. Fuel 2004, 83(1), 9–15. https://doi.org/10.1016/S0016-2361(03)00216-3. DOI: https://doi.org/10.1016/S0016-2361(03)00216-3

Carolina T. Pinheiro, Rodrigo F. Pais, Margarida J. Quina, Licínio M. Gando-Ferreira. Regeneration of waste lubricant oil with distinct properties by extraction-flocculation using green solvents. Journal of Cleaner Production 2018, 200, 578–587. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2018.07.282. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2018.07.282

Juan A. Botas, Jovita Moreno, Juan J. Espada, David P. Serrano, Javier Dufour. Recycling of used lubricating oil: Evaluation of environmental and energy performance by LCA. Resources, Conservation and Recycling 2017, 125, 315–323. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2017.07.010. DOI: https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2017.07.010

Moses, K.; Aliyu, A.; Hamza, A.; Mohammed-Dabo, I.A. Recycling of waste lubricating oil: A review of the recycling technologies with a focus on catalytic cracking, techno-economic and life cycle assessments. Journal of Environmental Chemical Engineering 2023, 11(6), 111273. https://doi.org/10.1016/j.jece.2023.111273 DOI: https://doi.org/10.1016/j.jece.2023.111273

García-Gutiérrez, P.; Tonini, D.; Klenert, D.; Marschinski, R.; Saveyn, H.G.M. Environmental and economic assessment of waste lubricant oil management in the EU. Journal of Cleaner Production 2025, 492, 144878. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2025.144878 DOI: https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2025.144878

K. M. Tharwat, F. H. Ashour, N. F. Abdelsalam, and S. M. S. Abdel-Hamid, “ Recent Advances in Refining of Waste Lubricating Oil: A Comprehensive Review.” Chemical Engineering & Technology 49, no. 8 (2026): e70282. https://doi.org/10.1002/ceat.70282 DOI: https://doi.org/10.1002/ceat.70282

Bao Yu, Ye Peng, Haifeng Gong, Yunqi Liu. Evaluation of the techno-economic and environmental performance of all-component recycling process for waste lubricating oil. Separation and Purification Technology, Volume 2023, 312, 123402, https://doi.org/10.1016/j.seppur.2023.123402 DOI: https://doi.org/10.1016/j.seppur.2023.123402

Cabrera-Escobar, C.; Moreno-Gutiérrez, J.; Rodríguez-Moreno, R.; Pájaro-Velázquez, E.; Calderay-Cayetano, F.; Durán-Grados, V. Environmental Risks and Sustainable Management Pathways for Used Lubricating Oils: A Structured Review with Conceptual Spill Risk Analysis. Recycling 2026, 11, 47. https://doi.org/10.3390/recycling11030047 DOI: https://doi.org/10.3390/recycling11030047

Yuklab olishlar

Nashr qilingan

2026-08-28

##plugins.generic.recommendByAuthor.heading##

##plugins.generic.recommendBySimilarity.heading##

1-10 / 22

##plugins.generic.recommendBySimilarity.advancedSearchIntro##