GAZ KONDENSATINING YENGIL FRAKSIYALARIDAN MOTOR YOQILG‘ILARI UCHUN OKSIGENAT KOMPONENTLARNI KATALITIK OLISH
DOI:
https://doi.org/10.66960/jof.3093-8899.00027Kalit so‘zlar:
oksigenat-benzin, gaz kondensati, katalitik oksidlash, MnO₂, H₃BO₃, oktan soni, ekologik yoqilg‘iAbstrakt
Maqolada gaz kondensatining yengil fraksiyalari asosida motor yoqilg‘ilari uchun oksigenat komponentlarni olish va qo‘llashning zamonaviy ilmiy-texnologik yondashuvlari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotning dolzarbligi ekologik jihatdan yaxshilangan benzin kompozitsiyalari uchun xomashyo bazasini kengaytirish, an’anaviy yuqori oktanli komponentlarga bo‘lgan bog‘liqlikni kamaytirish hamda O‘zbekistonning mahalliy uglevodorod resurslaridan yanada oqilona foydalanish zarurati bilan belgilanadi. Asosiy e’tibor Sho‘rtan gaz kondensatining 353–448 K fraksiyasini MnO₂ va H₃BO₃ oksid katalizatorlari ishtirokida yumshoq katalitik oksidlash orqali qayta ishlash imkoniyatiga qaratilgan. Tadqiqotning metodik asosi xomashyoni gidrodesulfurizatsiya qilish, bug‘-havo aralashmasini katalitik oksidlash, gidroksil, karbonil va kislota sonlarini aniqlash, oktan xususiyatlarini molekulyar refraksiya usuli bilan hisoblash, shuningdek oksigenat komponentning benzin kompozitsiyalarining ekspluatatsion va ekologik xossalariga ta’sirini baholash bo‘yicha ma’lumotlarni umumlashtirishdan iborat. Gidrodesulfurizatsiyadan so‘ng Sho‘rtan gaz kondensati tarkibida 43,2 mass.% parafin va 22,6 mass.% aromatik uglevodorodlar mavjudligi ko‘rsatildi, bu esa kislorod saqlovchi birikmalarning yo‘naltirilgan hosil bo‘lishi uchun qulay sharoit yaratadi. Eng samarali katalizator MnO₂ hisoblanadi: T = 393 K, P = 0,1 MPa, τ = 3,5 s va K = 0,35 sharoitida kislorod saqlovchi birikmalar chiqishi 18–21 mass.% ga yetadi, umumiy funksional son 247 ni, oksidatning hisobiy oktan soni esa 78–82 birlikni tashkil etadi. Bazaviy benzin fraksiyasi tarkibiga 15 hajm.% oksigenat-benzin kiritilishi aralashmaning hisobiy oktan sonini 82–85 birlikkacha oshiradi va CO chiqindilarini hisobiy jihatdan 12–16% ga kamaytirishi mumkin. Olingan natijalar gaz kondensatining yengil fraksiyalarini katalitik oksidlash motor yoqilg‘ilari uchun oksigenat komponentlarni mahalliy va texnologik jihatdan qulay yo‘l bilan olishda istiqbolli yo‘nalish ekanligini tasdiqlaydi.
Havolalar
H. Hamid and M. A. Ali, Eds., Handbook of MTBE and Other Gasoline Oxygenates. Boca Raton, FL: CRC Press, 2004, doi: 10.1201/9780203021446. DOI: https://doi.org/10.1201/9780203021446
J. G. Speight, The Chemistry and Technology of Petroleum, 5th ed. Boca Raton, FL: CRC Press/Taylor & Francis, 2014.
Z. Wang, H. Liu, and R. D. Reitz, “Knocking combustion in spark-ignition engines,” Progress in Energy and Combustion Science, vol. 61, pp. 78–112, 2017, doi: 10.1016/j.pecs.2017.03.004. DOI: https://doi.org/10.1016/j.pecs.2017.03.004
A. Prakash, C. Wang, A. Janssen, A. Aradi, R. Cracknell, and V. Shankar, “Impact of fuel sensitivity (RON–MON) on engine efficiency,” SAE International Journal of Fuels and Lubricants, vol. 10, no. 1, pp. 115–125, 2017, doi: 10.4271/2017-01-0799. DOI: https://doi.org/10.4271/2017-01-0799
S. Gulomov, D. Turdieva, N. Isaeva, and D. Narzullaev, “Catalytic neutralization of gas emissions in the manufacture of pharmaceutical preparations,” E3S Web of Conferences, vol. 411, article 02024, 2023, doi: 10.1051/e3sconf/202341102024. DOI: https://doi.org/10.1051/e3sconf/202341102024
M. P. Yunusov, S. Gulomov, K. A. Nasullayev, D. P. K. Turdiyeva, N. F. Isayeva, I. S. K. Abdurakhmanova, B. D. Mustafayev, and D. Yu. Murzin, “Mitigating the environmental impact by synthesis of adsorbents from aluminium-containing waste,” Waste and Biomass Valorization, vol. 15, no. 6, pp. 3307–3321, 2024. DOI: https://doi.org/10.1007/s12649-023-02387-y
N. Coutard, C. B. Musgrave III, J. Moon, N. S. Liebov, R. M. Nielsen, J. M. Goldberg, M. Li, X. Jia, S. Lee, D. A. Dickie, W. L. Schinski, Z. Wu, J. T. Groves, W. A. Goddard III, and T. B. Gunnoe, “Manganese catalyzed partial oxidation of light alkanes,” ACS Catalysis, vol. 12, no. 9, pp. 5356–5370, 2022, doi: 10.1021/acscatal.2c00982. DOI: https://doi.org/10.1021/acscatal.2c00982
M. J. Hunter, “Light naphtha isomerisation to meet 21st century gasoline specifications,” Erdöl Erdgas Kohle, vol. 119, no. 6, pp. 97–107, 2003.
M. A. Mirzaahmedova, G. M. Absyalyamova, and A. A. Kodirov, “Promotion of alkylate gasoline as an environmentally friendly motor fuel,” Universum: Technical Sciences, no. 12(117), 2023, doi: 10.32743/UniTech.2023.117.12.16404. DOI: https://doi.org/10.32743/UniTech.2023.117.12.16404
S. Gulomov, B. Ismailov, M. Mirzaakhmedova, B. Abduraimov, G. Yusupova, and D. Karaeva, “Aluminum-containing waste processing into adsorbents,” AIP Conference Proceedings, vol. 3304, no. 1, article 040103, 2025, doi: 10.1063/5.0269392. DOI: https://doi.org/10.1063/5.0269392
M. Mirzaakhmedova, “Technology of extracting demulsifiers for nonionic oil-water dispersions,” Austrian Journal of Technical and Natural Sciences, no. 9–10, pp. 114–118, 2015, doi: 10.20534/AJT-15-9.10-114-118. DOI: https://doi.org/10.20534/AJT-15-9.10-114-118
A. R. Kurbanov, O. A. Salikhova, M. A. Mirzaakhmedova, and G. A. Baymatova, “Obtaining import-substituting demulsifiers based on local raw materials,” Universum: Chemistry and Biology, no. 2, 2019.
A. A. Alimov, “Aktualnye voprosy khimicheskoy pererabotki i ispolzovaniya gazokondensatov,” in Aktualnye problemy pererabotki nefti i gaza Uzbekistana: Materialy respublikanskoy nauchno-tekhnicheskoy konferentsii. Tashkent, Uzbekistan, 2009, p. 34.
A. Zh. Kaliev, “Perspektivnye protsessy alkilirovaniya s tselyu polucheniya vysokooktanovykh komponentov benzina,” Molodoy uchenyy, no. 2(397), pp. 47–49, 2022.
P. V. Lipin et al., “Joint cracking of vacuum gasoil with vegetable oils on zeolite-containing catalysts of various compositions,” Petroleum Chemistry, vol. 62, no. 8, pp. 886–895, 2022. DOI: https://doi.org/10.1134/S0965544122070234
G. A. Sobarsaha, N. Nuryoto, and J. Jayanudina, “Comparison of octane booster additive for gasoline,” Teknika: Jurnal Sains dan Teknologi, vol. 17, no. 2, pp. 150–157, 2021. DOI: https://doi.org/10.36055/tjst.v17i2.11989
F. Sharaf, Antiknock Additives Based on Synergistic Mixtures of Oxygenates to Gasoline Fuels. Ph.D. dissertation, Kazan, Russia, 2018.
F. G. Ozodova, Catalytic Oxidation of Light Fractions of Gas Condensate and Production of Oxygenate Gasoline as a Component of Motor Fuels. Master’s dissertation, Tashkent Chemical-Technological Institute, Tashkent, Uzbekistan, 2026.
G. Martini et al., Effect of Oxygenates in Gasoline on Fuel Consumption and Emissions. Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2013.
O. J. Akhmedov, J. B. Fayziev, H. S. Beknazarov, and A. T. Djalilov, “Study of the effect of complex additives that increase the octane number and act as inhibitors for automotive gasolines on a copper plate,” Austrian Journal of Technical and Natural Sciences, no. 1–2, pp. 10–13, 2025. DOI: https://doi.org/10.29013/AJT-25-1.2-10-13
Yuklab olishlar
Nashr qilingan
Son
Bo'lim
Litsenziya
Mualliflik huquqi © 2026 Фотима Озодова, Миржалол Абдубаннобов, Мавлуда Мирзаахмедова, Шерзод Менглиев, Наргиса Игамкулова, Шухраткодир Гуломов

Ushbu asar Creative Commons Atribut 4.0 Xalqaro Litsenziyasi ostida litsenziyalangan.
Ushbu maqola Creative Commons Attribution 4.0 Xalqaro litsenziyasi asosida litsenziyalangan.

